स्वागतकक्ष arrow आमचे गाव arrow माधवनगर arrow एक टुमदार गाव - माझे माधवनगर
एक टुमदार गाव - माझे माधवनगर
लेख़क शशिकांत जनार्दन ओक   

एक टुमदार गाव
माझे माधवनगर (सन १९६० ते १९७०च्या आसपासच्या आठवणी)
माधवनगर गाव तस फार लहान. पण आखीव आणि टुमदार. सांगली व बुधगाव संस्थानांच्या मधे पुणे-बंगलोर मीटर गेजलाईनवर मिरजेच्या आधीचे स्टेशन. तर दुसऱ्या बाजूला किर्लोस्करवाडी जवळचे.
पुण्याहून सांगलीला उतरणाऱ्यांना सोईचे म्हणून रेल्वेस्टेशनवर गर्दी. तरतरीत घोड्याचे व गोंडेदार टांगे, एसटी बस वाहतुकीची साधने तर बाकीचे सायकल स्वार.
बुधगावच्या वाटेवर स्व. गंगाधर नातू शेठजींची माधवनगर कॉटन मिल तर सांगलीच्या रस्यावर स्व. वसंतराव दादां पाटीलांच्या प्रेरणेने दिमाखात चाललेला साखऱ कारखाना. गावात विजेवर चालणाऱ्या मागावर धोतरांची निर्मिती करणारे गल्लोगल्ली अनेक छोटेछोटे कारखाने. रेल्वे मार्गाला लागून शेंगदाणातेलाची गिरणी. तर दुसऱ्या बाजूला वीजनिर्मितीचा कारखाना. भोंग्यांच्या शिस्तीत व मागांच्या खडखडाटात रमलेले गाव उद्योजकांचे आवडते होते तर जकात मर्यादेपलिकडील म्हणून मंगलोरी कौले व बांधकामाचे साहित्याच्या, साखर व धान्यांच्या गोडऊनचे माहेर घर.
गावाला आखीव सात पेठा. सांगलीकडून येताना रविवार पेठ पहिली लागे. नंतर वारांच्या संगतीप्रमाणे शनिवार पेठ रेर्ल्वे मार्गामुळे अर्ध्यावर तुटक झालेली. पेठांच्या मधोमध सांगलीहून तासगाव, विटाकडे जाणारा एकमेव डांबरी रस्ता. प्रत्येक पेठेला दोन्ही बाजूंना दोन चौक. व दोन पेठांच्या मध्यात एक बोळवजा सडक, मुख्यतः मैलावहन करणाऱ्या रेड्याच्या गाडीला वा अन्य वाममार्गीयांना लपतछपत जाण्याला सोईची वाट. मागल्यावाटेला शेंडाच्या झाडांचे कुंपण. तर पुढल्या कुंपणांना कोयनेलच्या रेखीव झुडुपांची तटबंदी. प्रत्येक घराला पुढेमागे अंगण त्यात छोटीशी बाग, श्रीमंतीची झलक दाखवणारी. म्हणतात, बुधगावकर संस्थानिकांनी ३०-४० सालच्या सुमारास आखणीकरून तयार केलेली ही कॉलनी त्या काळातील आदर्श होती. शिवाय कापडपेठवाले आठवले-शहाडे व अन्य श्रीमंत मुंबईकरांच्या आकर्षक बंगल्यांनी सजलेली होती.
माधवनगरला पाण्याची (गैर)सोय फार मजेची होती. प्रत्येक घराच्या समोर एक खड्डा करुन त्यात ग्रामपंचायतीचे पाणी तास-दोन तास येत असे. ते घरात भरून ठेवणे काम असे. शिवाय उरलेले पाणी झाडांना तर कधी वाहनांना धुवायला लागे. दर आठवड्याला तो पाण्याचा हौद साफ करणे एक काम असे.
नातू शेठजींच्या कॉटन मिलमधे ब्राह्मण कामकऱ्यांचा जास्त भरणा होता. साखरकारखान्यात लालबावट्याचा दबाव होता. अनेक मारवाडी कापडव्यापारात व मागांच्या कारखानदारीत जम बसवून होते. चारमागांची किफायती युनिटे चालवून अनेक मंडळी निवृत्तीचे शांत जीवन आक्रमित होती. गावाला सुखवस्तू राहणीची छबी होती.
महिला मंडळे, भजनाचे क्लास, भिशीच्या चावड्या, हळदीकुंकु, नवरात्रीची धामधूम आदि धार्मिक समारंभ गावातील महिला वर्गाला खुष ठेवीत असे. गणेशचतुर्थीच्या काळात कॉटनमिल व साखरकारखान्यातील नाटके व अन्य सांस्कृतिक कार्यक्रमांची रेलचेल असे. शिवाय दसऱ्याच्या काळातील रात्री रामलीलात रंगून जायच्या. सांगलीला नाटकांना जाणे मोठा समारंभ असे. भारी साड्या, उठावदार दागिने व गजरे, वेण्यांचा सुगंधी दरवळवाल्या दर्दी सांगलीकर रसिकांचा आनंद, नाटकाची खुमारी द्विगुणित करत असे. शिव शाहीर बाबासाहेब पुरंदऱ्यांची भाषणमाला असो वा पुना ओकांच्या ताजमहलावरील व्याख्याने, माधवनगरकर धाऊन धाऊन आस्वाद घेत असत.
माधवनगरला कल्पक उद्योजक, मेहनती कामगार व भांडवल बाळगून असलेल्यांची जोवर कमतरता नव्हती तोवर त्याची भरभराट होत गेली. त्यात मिडे परिवारातील फॅक्टरीज, पापशेठजींची जिनिंग व वीव्हींग मिल, शहांची शेंगदाणातेलाची मिल, मधुकरभाईं प्रतापांची जिनिंग मिल, हळिंगळ्यांच्या, रानड्यांच्या, सांगल्यांच्या, नातूंच्या मोठ्या लूम्स होत्या. गोखल्यांची हॅचरी होती, बाळासाहेब कुलकर्ण्यांची मॉडर्न मिल, देवकरण मालूशेठ, जाखोटियाशेठ, बेदमुथा, मर्दां सारखे भाडवलदार होते, कॉटन मिलचे केळकर व गोरे, मुकुंदराव परांजपेंसारखे व्यवस्थापक होते. ग. म. पांडे, चंदरराव जॉबर कामगार पुढारी, साखरकारखान्यात वसंतरावदादांचे लोकप्रिय नेतृत्व होते. त्याच्या एका शब्दावर जीव टाकणारे कामगार होते.
रेल्वे स्टेशन माधवनगरची शान होती. फाटका जवळच्या आनंद भुवन मधील शिरापुरी तर समोरच्या हाटेलातील चटकदार मिसळ, शेजारच्या शहांच्या दुकानातील गोलगोल हॅन्डल फिरवून बनलेल्या व कुईई करुन फुटणाऱ्या बाटलीतील फसफसणारा सोडावॉटर. रेल्वे स्टेशनवर भिडे समूहाच्या फाटकासमोर जनता हाटेलातील सुरळी केलेली कडक अंबोळी. बुधवार पेठेतील मनोहरांची खाणावळ. पठाणचे इस्त्रीचे दुकान इतर बऱ्याच कामाकरिता गर्दी करुन असे. पुर्वीच्या बंद पडलेल्या लक्ष्मी थिएटरचे नाव बदलून अनंत झाले. माधवनगरकरांना मनोरंजनासाठी सांगलीला जायला लागेनासे झाले.
साखरगाळपाच्या काळात उसाच्या बैलगाड्यातून ओढून ऊस चोरायची मजा न्यारीच होती. एरव्ही सायकल आरामात चालवत सांगलीला जाऊन येताना फार दमल्यासारखे वाटायचे नाही. सिटीबसमधे घाईच्यावेळा सोडता आरामात बसायला मिळे.   सायंकाळी रेल्वेफलाटावरून पुढे जात सिग्नल केबीनपर्यंत फिरण्याचा छंद तरुणतरुणींचा होता. संध्याकाळची एक्सप्रेस जाईपर्यंत गप्पाटप्पांना ऊत येई. पुढे जाऊन वडाच्या झाडांच्या पारंब्यांना लोबकळताना मजा येई, तर कधी तेथे मॅट टाकून कुमार हळींगळे  व हरीष प्रतापच्या टीमच्या क्रिकेटच्या मॅचेस रंगत असे. त्यातील बाळ्या कुलकर्णी, अंक्या कणेगावकर, पाप्या कुलकर्णी, अव्या रानडे नंबरी गडी होते. पाटणकराचा जयंत संघाच्या मैदानावर ‘दक्ष-आरम’ करताना दिसे तर ओकांच्याकडे रिंगचा खेळ रंगे. उन्हाळ्याच्या सुट्टीत पत्यांच्या डावाचे फड लागत. कधी 304, नॉटेटठोम (नॉट एट होम), चॅलेंज तर कधी रमी, बदामसात, तीन पत्तीमधे रंग भरे. गुरुवारपेठेत कॉटन मिलच्या चाळीपासून केळकरांच्या घरापर्यंत गल्लीटाईप आबादाबी, गलोऱ्या, विटीदांडू, क्रिकेट, फुटबॉल खेळात प्रत्येक पेठ रमत असे.
माधवनगरला आणखी एक परंपरा होती. सुखवस्तू राहाणी, व आस्थेवाईक भेटीमुळे प्रेम प्रकरणांना भरपूर वाव होता. म्हणतात, सुरवात गिट्टूनाना साठेंच्याकडे कबीर बेदीच्या रुबाबाचा पोरगा व आत्ताच्या प्रिती झिंटाची आठवणकरून देणाऱ्या ख्रिश्चन लीली पासून झाली. नंतर त्यात वेळोवेळी भर पडत गेली कधी विजु कुसूरकर व विजयश्री हेंद्रेची तर लता व अविनाश रानडेची. अनंतराव दामल्यांच्या रंजनाला रविजोशी भावला. एरव्ही प्रेमवीरांची कमी नव्हती. ‘लाईन मारणे’ हा तर त्यांचा मुख्य उद्योग होता. तो स्मार्ट राजा सोवनी असेल नाहीतर गबाळा बाळ्या इऩामदार, गठ्ठ्या, ढंब्या, पंत्या, दिग्या असेल.
पोरींचीही काही कमी नव्हती. नीला, मंगल, सुचेता, वृंदा, वसुंधरा, पुष्पी, सुमन, लता, शालू-रोहिणी-निमा-रेखा, जांभळीकर, देशपांडे, हेंद्रे भगिनी, स्टेशनच्या सार्वजनिक विहिरीवरून पाणी भरणारी ठसठशीत कमलिनी, शिवाय गल्लोगल्ली अनेक.
माधवनगरला हुशारीची व शैक्षणिक प्राविण्याची परंपरा होती. 1963 सालच्या परिक्षेत शालिनी भिडेने बोर्डात तिसरा क्रमांक पटकाऊन शेठ रतिलाल विठ्ठलदास गोसलिया हायस्कूलच्या नावाबरोबरच माधवनगरचे नाव महाराष्ट्रभर केले. पुढे सुधीर पंडीत सीए झाला, शश्या ओक हवाईदलात गेला. तर दीपक रानडेने पवईतून एमटेकची पदवी संपादली. शरद सोवनी नावाजलेला चित्रकार झाला. शालू भिडेने अमेरिकेत नासाच्या कार्यात नाव जोडले. अशोक-आनंद-रवी भिडे, हरीश प्रताप, सुभाष कुलकर्णी, सुधाकर पाटील, लक्ष्मण हिरकुडे, सटाले बंधू व इतर अनेकांनी देश-विदेशात नाव कमावले. मुली थोरामोठ्यांच्या सुना झाल्या.
मंगळवार पेठेतील प्राथमिक शाळेचे मुख्याध्यापक पाटील गुरुजी, नामदेव पाटील, पवार, हरदी, माने गुरुजी, आदराची स्थाने होती. तर ‘शेरविगो’ हायस्कूलचे मुख्याध्यापक भऱा नाईकसर, परांजपेसर, पटवर्धनसर, केळकरसर, एचव्हीसर, त्यांची भगिनी कुलविकु मॅडम, पिटकेसर, जप्तीवालेसर, चिंचलीकरसर, बारपटेसर, देवलसर, आ.ह.साळुंखेसर, अकौंटन्सीचे क्लासेसवाले लिमयेसर, आदि सरांनी अनेकांच्या भावी करियरचा पाया घातला. 
मागेवळून पाहता कधी आठवतात मजेशीर गोष्टी - बुधवार पेठेत स्वर्गात न्यायाला विमान येणार म्हणून पत्रके वाटून मोठी तयारी केलेले श्रद्धाळू जाखोटिया, त्यांचा भसाड्या नाकाचा राजा, रेल्वे स्टेशनच्या पलिकडील सुंदर विठ्ठल मंदिरात हभप वासुदेवराव जोशींची टाळ मृदुंगाच्या तालावर होणारी हरिपाठाच्या अभंगांवरील कीर्तने त्यानंतर नातू शेठजींचे ‘इष्टी’ कथन,  त्यात बालगंधर्वांचे भजन गायन, 67 सालातील भुकंपानंतरची रात्र, चोरट्यांच्या बंदोबस्तासाठी रात्री 2 ते 4 गस्त घालण्याची कामगिरी, दिवाळी अंकांची लायब्ररी चालवणे, दर उन्हाळ्याच्या सुट्टीत हवापालटाला येणारे पाहुणे, त्यांच्या बरोबर विहिरीतील पाणी राहटाने शेंदणे, लांब लांब फिरायला जाणे....
माधवनगरचा तो काळ होता आनंदाचा. प्रत्येक गावाला चढउतार असतात. ब्रॉडगेजपायी रेल्वे स्टेशन गेले तेंव्हा माधवनगरचा कणाच मोडला, व्यवस्थापनातील त्रुटींमुळे कॉटन मिलचे धुराडे बंद पडले. एकेकाळी आशियाखंडातील सर्वात जास्त गाळप करणारा साखरकाखाना राजकारणाच्या रस्सीखेचीत संपला. मागांवर नियंत्रणे आली. कामगार कलह वाढला. कालांतराने माधवनगरचे रुपांतर बकाल वस्तीत झाले.
आज जरी असे असले तरी उद्या पुन्हा माधवनगर उभारी घेईल, अधिक समृद्धीच्या काळाकडे.
।। कालाय तस्मै नमः।।
----एक माधवनगरकर

 

------------ निवेदन ----------
हे संकेतस्थळ कोणत्याही राजकीय, धार्मिक वा सामाजिक विचारसरणीचा पुरस्कार करीत नाही. भाषा ही परस्पर संवादाचे व ज्ञान प्रसाराचे माध्यम आहे त्यामुळे मराठी भाषेबरोबर अन्य भारतीय भाषा व इंग्रजी भाषा यांचा यथायोग्य वापर करणे सध्याच्या जागतिकीकरणाच्या दृष्टीने एक आवश्यक बाब ठरली आहे असे ज्ञानदीपला वाटते.
या संकेतस्थळावर व्यक्त केलेल्या मतांची व माहितीची सर्व जबाबदारी लेखकाची राहील व त्याच्याशी ‘ज्ञानदीप’ सहमत असेलच असे नाही. कोणताही मजकूर आक्षेपार्ह असल्याबाबत तक्रार आल्यास ती या संकेतस्थळावरून काढून टाकण्यात येईल.
विश्वस्त, ज्ञानदीप फौंडेशन, सांगली

  • Narrow screen resolution
  • Wide screen resolution
  • Auto width resolution
  • Increase font size
  • Decrease font size
  • Default font size
  • default color
  • blue color
  • green color